Ciąg dalszy nastąpi – rozważania o sztuce

09.05.2026

Tekst powstał pierwotnie w języku angielskim i jest dostępny w tej formie tutaj.

Niedawno wsparłem zbiórkę na portalu crowdfundingowym projektu raczej dosyć dobrze znanego artysty młodego pokolenia pracującego pod pseudonimem Aryz. Po kilku miesiącach, w związku z sukcesem wydawniczym otrzymałem moją nagrodę.

Paczka przez kilka tygodni leżała przy biurku. Moje niedawne doświadczenia dowodzą, że odkładanie przyjemności na później przynosi jeszcze więcej radości.

Książka, pięknie zaprojektowana i wyprodukowana z uważnością to album prezentujący serię obrazów. Po zapoznaniu się z obrazkami, omijając fragmenty wywiadów i opisów rozpocząłem wędrówkę myśli – nie inspirowanych bezpośrednio albumem, jednak zapoznanie się z obrazami w formie książkowej stanowiło niejako punkt kulminacyjny dla początku moich rozważań.

1. Rób swoje (lub Rób po swojemu. Ang. – You do you).
2. Standard służy równości (w sensie opisowym: kolorowo, przestrzennie, abstrakcyjnie, figuratywnie).
3. Matematyka to swoisty język.
4. Proces jest tym, co artysta doświadcza jako pierwsze.
5. Rezultat jest tym, co odbiorca doświadcza jako pierwsze.
6. Kolor jest względny.
7. Proporcje nie są względne.
8. Piękno wyjaśnia samo siebie. (Piękno jako samowystarczalne, samodzielnym wyjaśnieniem. Wyjaśnienie to nie to samo co zrozumienie).

Rozważanie moje przy akompaniamencie ołówka i papieru zawędrowały w kierunku sparowania tych punktów. 1 i 6. 2 i 7. 3 i 8. 4 i 5. Poszukując kontrastów i dalszych wyjaśnień.

Po zgrupowaniu wygląda to następująco:

1. Rób swoje. Percepcja to kwestia osobista i względna. Twórczość jest względna i osobista.
2. Standardy służą równości. Proporcje są standardem.
3. Matematyka wyjaśnia niektóre rzeczy. Piękno jest samowystarczalnym wyjaśnieniem. Wyjaśnienie nie jest jednoznaczne ze stworzeniem zrozumienia. Proporcje same w sobie mogą być pięknem, ale dlatego, że funkcjonują w standardzie (przykładem standardu może być na przykład kultura).*
4. Dla artysty najpierw jest proces, dla odbiorcy pierwsze jest doświadczenie efektu końcowego procesu artysty czyli np. obrazu. Zamiana miejscami może tworzyć nieporozumienia.

*Patrząc na sztukę europejską oraz azjatycką, mam wrażenie, że w rozwoju sztuki europejskiej istnieje dużo więcej podziałów a sztuka azjatycka kojarzy mi się jako ciągłość form, na przekroju wieków. Ale to obserwacja amatora, niespecjalisty oraz dziwny miks spojrzenia na sztukę jako grupę istniejących dziś historycznych obiektów oraz historię skryptów, których formowanie się z perspektywy narodowej jest pewnym aspektem ewolucji. Dla jasności, z perspektywy pisania, wszystkie moje teksty są europocentryczne. Sztuka europejska jest bardzo spójna do pewnego momentu i jak wiele elementów, została zmieniona pod wpływem doświadczeń wojen światowych.

Podsumowanie sprawiło, że wyznaczyłem cztery istotne elementy. Połowa z nich to pytania, druga połowa to stwierdzenia.

1. Czy sztuka to teoria?
2. Czy piękno da się wytłumaczyć za pomocą matematyki?
3. Cześć (czczenie) nie jest wieczne. Rozeznanie to moment w czasie.
4. Przestrzeń jest ograniczona. Słowa są ograniczone. Znaczenie powstaje w kontekście.

Te cztery elementy zdają się ze sobą niezwiązane, funkcjonują jedynie w tej samej galaktyce. Chyba, że zostaną rozwinięte:

1. Czy sztuka to teoria? Czy Dzieło sztuki to tylko rodzaj chorągiewki, łatki, sloganu? Selektywna, oparta o znaczenie kulturowe a także czy to po prostu ogólne określenie opisujące rzemiosło?
2. Czy piękno można wytłumaczyć w sposób matematyczny? Czy można nauczyć algorytm osiągania piękna, oraz, jeżeli tak, czy to nadal piękno?
3. Cześć (czczenie) nie jest wieczne, sztuka jest ucieleśnieniem czci. Rozeznanie to moment w czasie. Twórczość trwa.
4. Przestrzeń jest ograniczona. Słowa są ograniczone. Znaczenie powstaje w kontekście. Kiedy stawiamy granicę i uznajemy, że za dużo to za dużo?

Standard to koncepcja, idea, nad którą ostatnio rozmyślam, podczas własnej działalności projektowej i artystycznej. Najlepiej zaprezentować to w formie tabeli (może nawet dwóch).

W kontekście sztuki oraz jej odbioru wyróżniłem cztery elementy. Jest ich być może więcej. Standard, Teoria, Praktyka oraz Smak. Elementy te dopełniają dwie kategorie: Osobiste i Ogólne. Ostatni z elementów służy mi jako rodzaj pomostu między obiema kategoriami.

Można również dokonać zamiany pozycji w kategoriach, nie wiem jednak, czy ciągle dotyczy to sztuki.

Rozumiem to następująco: Piękno jest charakterystyką formy oraz funkcji, odbieraną przez osobę oglądającą poprzez pryzmat teorii oraz standardu. Efektem podsumowującym jest smak. Osobisty oraz rozszerzony do ogólnego. Być może najważniejszym aspektem tych rozważań, szczególnie w kontekście wartości jest umiejscowienie perspektywy.

Poprzez historię dziejów, doświadczamy dwóch najważniejszych form ucieleśnienia. Obraz oraz tekst.

Jako obraz rozumiem wszelkie formy wizualne, nie tylko malarstwo ale także formy przestrzenne. Obraz może również służyć jako rodzaj zapisu, pisania ale nie jako tekst.

Tekst nie jest wizualną formą ponieważ ewolucja skryptu doprowadziło do rozdzielenia formy zapiu na pojedyńcze symbole (znaki, litery) które reprezentują pojedyńcze dźwięki lub grupy dźwięków. Chociaż tekst można ostylować, nadać mu formę, piękną i funkcjonalną, poprzez sposób zapisu (artystyczna kaligrafia) czy na przykład kroje pisma a także typografię w sensie składu (proporcje). Tekst nie jest jednak obrazem (już nie jest obrazem).

Tutaj potrzebna nam jest druga tabela:

Najważniejszym elementem łączącym obraz i tekst jest interpretacja, znaczenie oraz istnienie obu w kontekście. Samo spojrzenie na tekst nie powoduje jednak jego zrozumienia – chyba, że to slogan. Można za przeproszeniem gapić się na tekst ale nie czytać. Można czytać ale nie rozumieć. Tak samo jest z obrazem. Obraz należy czytać – zarówno w kontekście jak i różnych elementów składowych – kolor, kompozycja, motyw. Zrozumienie sztuki wymaga pewnego wysiłku, tak jak np. wygospodarowanie czasu na czytanie, przy dobrym oświetleniu i w sposób komfortowy.

Podstawowy przykład – drzewo.

Można przeczytać "drzewo" z obrazu, ale można również spojrzeć na nie jako wskazówkę lokalizacji geograficznej czy sposób symbolicznego odczytu.

Pewnym czynnikiem pozwalającym na podważenie tej koncepcji jest kontekst. Teoria.

Ani obraz ani tekst nie mogą funkcjonować samodzielnie – bez kontekstu kultury. Jako kontekst kulturowy mam na myśli rodzaj biblioteki, dziedzictwa.

Można kontekst stworzyć samodzielnie, lub w oparciu o zbiór istniejących dzieł – w zestawieniu z którymi obraz drzewa to po prostu obraz drzewa. Jednak by powstała zgoda na tego rodzaju neutralność, musi zaistnieć porównanie. Tekst tego nie wymaga. Tak więc kontekst jest niejako standardem. Znaczenie czy też sens, który został wytworzony na przełomie dziejów może być zakwestionowany, nawet odrzucony. Jednak warto zwrócić uwagę, że sztuka twórców europejskich istnieje w kontekście sztuki europejskiej i jej historii.

Proponuję dwuzdaniowe podsumowanie.

Obraz wymaga porównań. Tekst wymaga klarowności, czytelności.

Porównanie otrzymuje się poprzez zestawienie dwóch obrazów lub obrazu i tekstu.
Klarowność tekstu otrzymuje się, najczęściej, poprzez tekst, lub większą precyzję słów, dalszą opisowość. To znaczy więcej tekstu. Lub zastosowanie innego języka, który wyposażony jest w słowo precyzyjniej opisujące wyrażaną koncepcję.

Klarowność tekstu można osiągnąć poprzez obraz.

Stworzenie obrazu wymaga rzemiosła oraz inteligencji, rodzaju mądrości. Sztuczna inteligencja może stworzyć. Obraz w oparciu o tekst. Ale obraz powstaje poprzez zastosowanie słów, selekcyjność oraz bazę danych. Nie poprzez kontekst czy kulturę. Baza danych sztucznej inteligencji to jako biblioteka wewnątrz biblioteki, pozbawiona znaczenia biblioteki.

Kultura jest niejako sensem naszej zbiorowości oraz narzędziem naszego dobrobytu oraz postępu.
Narzędzia wytwarzane są przez kulturę oraz dla kultury.
Kultura jest również tworem, narzędziem.

Koncepcja zagrożenia jest uniwersalna.

Obraz zagrożenia nie jest uniwersalny.

Drzewo to drzewo.

Ludzkość tworzy kulturę.

Ludzkość tworzy narzędzia.

Sztuczna inteligencja to narzędzie.

Czy służy (dobrze) naszej kulturze?

Sztuczna inteligencja tworzy obrazy poprzez «konsumpcje» ogromnego zestawu przykładów. Rodzaju biblioteki. Robią tak również artyści, twórcy, ludzie którzy doświadczają, badają i uczą się na przykładzie przykładów. Odróżnia nas jednak fakt, że podczas nauki tworzymy znaczenia i niejako łączymy niektóre fakty z emocjami w sposób indywidualny, osobisty – tworząc własny standard, smak. Elementem «sztuczności» jest brak czynnika ludzkiego – pozwalając rozpracować zagadnienie sztuki z perspektywy nie jak coś zostało wykonane tylko dlaczego zostało wykonane i jak to rozumiem/rozumiemy.

Inwestując «energię» w stworzenie rodzaju artystycznego portfolio staję się hazardzistą. Oznacza to wiarę, iż istnieje odbiorca, który dokona wyboru i zainwestuje poprzez zapoznanie się z katalogiem efektów końcowych procesów, sposobów myślenia czy samej metodologii, technice pracy. Podsumowując, wierzymy, iż smak odbiorcy spotka się ze smakiem twórcy – otrzymując jego aprobatę, uznanie i/lub prowadząc do rodzaju wymiany.

Zmierzamy tu do punktu, w którym należy opracować, zrozumieć w jaki sposób ktoś podejmuje wybór i osąd. Jedynym sensownym i nieprzemocowym sposobem wykonania tego typu pracy jest poprzez tworzenie definicji takich jak praktyka, smak, standard czy teoria. W sensie osobistym oraz ogólnym.

Brzmi być może mądrze. Zgubiłem się po przykładzie z drzewem. Fragment eseju o sztucznej inteligencji nie był zamierzony w tym tekście. Ciąg dalszy nastąpi. Szykuję krótki tekst na temat twórczości dwóch epok: XV i XX wieku, na prostym przykładzie.