07.02.2026

Tekst stanowi rozwinięcie eseju powstałego w maju 2025 na zajęcia Agnieszki Goluch “Społeczeństwo i czas wolny w XIX wieku” będącego fragmentem studiów licencjackich Historii Sztuki na Uniwersytecie Warszawskim.

Spórzmy na malarstwo XIX wieku przez pryzmat twórczości dwóch wybitnych postaci z Polski i Austrii.Trwa czas wielkich zmian wynikający z rewolucji przemysłowej.

W strukturze filozofii Starożytnych Greków, sztuka funkcjonuje jako element mający edukować, kształcić społeczeństwo oraz jej moralność.

Od początku renesansu we Włoszech, artyści i myśliciele poszukują podstaw przyszłości w osiągnięciach starożytnych Greków oraz Imperium Rzymu.

Za piękne uznawano właśnie te dzieła, które w sposób świadomy czerpały i nawiązywały do odkrywanych na nowo dzieł przodków – ich proporcji, kompozycji czy tematów.
Można by zaryzykować, że zachwyt ten trwał prawie cztery wieki.

5 stycznia 1896 roku.
Wiedeński dziennik “Die Presse”: Profesor fizyki, Wilhelm Roentgen odkrył rodzaj promieniowania, dzięki któremu stało się możliwe bezinwazyjne obrazowanie ciała ludzkiego.

Inforadiologia.pl Link

Na salonach akademii sztuk pięknych w Europie dominuje malarstwo akademickie. Ulice miast zapełniają się robotnikami. W fabrykach pracuje się po wiele godzin. Powietrze staje się ciężkie. Atmosfera stopniowych zmian bywa nie do zniesienia.

Pęd i rozwój technologiczny, który konstytuuje wiele istotnych momentów w dziejach współczesnego świata jest również punktem zwrotnym, wyczekuje się poprawy warunków. Może wszyskto jakoś się samo ułoży. Następuje powolne odrzucanie tradycji i sposobów myślenia niemieszących się w ramach formułującego się świata opartego na myśli kapitalistycznej.

Artyści poszukują nowych tematów i środków wyrazu. Przyglądają się życiu ludności przybyłej do miast w poszukiwaniu obiecanej pracy i poprawy warunków bytu. Czerpią z tradycji i historii nowoprzybyłych – wieszcząc niejako nadchodzące zmiany społeczne ale także tworząc nowy kierunek rozwoju dla artystycznej bohemy.

Europę XIX-ego wieku dominują wielkie monarchie.
Polska nie pojawia się na mapach.

Henri Matisse zapoznaje się z Impresjonizmem oraz malarstwem Vincenta van Gogh’a dzięki John’owi Russelowi. Świat wyidealizowanego malarstwa akademickiego nie odnajduje oddźwięku w społeczeństwie.

Rozpoczyna się krytyka przerysowanych obrazów akademickich o charakterze antycznym – w świecie fabryk i przemian społecznych, dokonujących się w trudzie i smrodzie maszyn parowych, smaru, węgla i biedy.

Pracują dzieci i dorośli. Zmiany w fabrykach trwają nawet po 14 godzin, sześć dni w tygodniu.

Do połowy osiemnastego wieku natura nie stanowi obiektu uniesień artystycznych głównego nurtu sztuk plastycznych. Artyści malarze pozamykani są w pracowniach i murach akademickich.

Sztuka ma raczej nawiązywać do historii lub tradycji starożytnych – przedstawienie pejzażu, jako tematu artystycznego, wcale lub rzadko występuje samodzielnie. Natura postrzegana jest jako przytłaczająca, ciągle jeszcze wroga i niedostępna. 

Gustav Klimt – Landscapes, Stephan Koja, Verena Perlhefter str. 17

“Until the middle of the eighteenth century, most travelers were principally interested in the human world, in the artistic and historic monuments of bygone times, in the civilization of foreign peoples. Nature, untouched and uncultivated by man, appeared intimidating, unaesthetic, dangerous.”

Niektórzy artyści dostrzegają zmieniającą się panoramę świata. W pejzażach miast i życia codziennego pojawiają się kominy fabryk, rusztowania. Podróżowanie staje się bardziej dostępne dzięki rozwojowi kolejnictwa.

Na dawnych pustkowiach rozciągane są metalowe szyny pędzącego przemysłu.

Liczy się ruch, transport – zarówno towarów jak i ludzi.
Kwitną pierwsze koncepcje przemysłu turystycznego.

Malarze i fotografowie pędzą by uchwycić to, czego poprzednie pokolenia nie dostrzegały.

Dopiero koniec XIX wiek przynosi rozluźnienie. Wielu artystów niestanowiących nigdy nurt akademickiego tworzy w stylistyce stanowiącej zaprzeczenie skostniałej tradycji.

Twórczość kieruje się w stronę indywidualizacji – zarówno względem miejsca jak i jego odbioru. Ważne stają się emocje, wrażenia i przede wszystkim ckliwa nieuchwytność patrzenia. Znikają wyidealizowane postacie kobiet – mitologicznych bogiń.

Gustav Klimt – Landscapes, Stephan Koja, Verena Perlhefter, str. 17

“Before the nineteenth century, the category of landscape painting also enjoyed less esteem in Europe than the treatment of religious, historical, or mythological themes or portraiture.”

Malarstwo pejzażowe rozwija się powoli, nabierając znaczenia dla twórców oraz osób odwiedzających wykwintne salony czy galerie. Być może związane jest to ze zmianami sposobu spędzania wolnego czasu. 

Początkowo artyści wykonują w plenerze jedynie kompozycyjne szkice, opracowując przedstawienie w zaciszu pracowni – z czasem jednak, dostrzega się wartość w pracy in situ, en plein air, pozwalające na bardziej autentyczne oddanie miejsca, gry czy nastroju tworzonego tam przez światło i cienie.

Dopiero za sprawą artystów impresjonistycznych świat malarstwa postrzega pejzaż w sposób bardziej emocjonalny, odrzucając precyzję i znaczenie historycznego, mimetyczno-fantastycznego prezentowania rzeczywistości oraz toposów mitologiczno-antycznych.

Jednym słowem, nie ma miejsce na idealizację.

14 lipca 1862 roku w małej wiosce na przedmieściach Wiednia rodzi się Gustav Klimt. Jego życiorys a także działania wpisują się bardzo precyzyjnie w zarysowany powyżej wizerunek świata po pierwszej rewolucji przemysłowej. Ostatecznie odrzucając propozycję pracy na wiedeńskiej akademii, młody malarz wybitnymi osiągnięciami oraz skandalem obyczajowym wywołanym obrazami wykonanymi do auli Uniwersytetu Wiedeńskiego rozpoczyna swoje poszukiwania w kierunku nowej sztuki.

Gustav Klimt, Luba Ristujczina, str. 14, 34, 38, 179, 42

Gustav Klimt – Landscapes, Stephan Koja, Verena Perlhefter str. 21

Rozwija się w pracowni podziwianego przez siebie Hansa Makarta, czołowego artysty Austrii. Tworzy nie tylko dekoracje ścienne ale także plakaty i portrety. Zasłynął właśnie jako malarz portrecista – był najlepiej opłacanym portrecistą swych czasów, wspierany przez rozwijającą się inteligencję żydowską. Współtworzy ruch Secesji Wiedeńskiej, poszukującej ucieczki od konserwatywnych salonów stolicy Austrii.

Ważny staje się ornament.
Nie tylko w malarstwie – w typografii i architekturze.
Dominują formy płynne, roślinne.

Właśnie w latach 60 i 70 rozwija się wiedeńska turystyka rekreacyjna a podróże koleją docierają nad tereny jezior Księstwa Karyntii oraz gór Salzkammergut.

Będący od 1846 roku pod zaborem austriackim Kraków stopniowo ugina się pod ciężarem biedy galicyjskiej, poszukującej zarobku i bezpieczeństwa wśród murów miejskich. Życie kulturalno-artystyczne rozwija się na swój sposób, niczym pęd rośliny wyrastającej wśród skał i ruin. 15 stycznia 1869 roku w dawnej stolicy Polski przychodzi na świat Stanisław Wyspiański, nazywany czwartym wieszczem narodu polskiego.

Kontrowersyjny i ceniony twórca rozwija się i dorasta w atmosferze napięć politycznych i potrzeby pielęgnacji tożsamości narodu Polskiego. Jako dojrzały twórca poszukuje i proponuje wizjonerskie spojrzenie na sztukę a także mitologię narodową. Czerpie ze źródeł religijnych i mitologicznych. Jego twórczość stanowi bezcenny punkt, wpisujący się w ruch narodowościowych poszukiwań kultur europejskich. Dziś określany mianem Młodej Polski.

Podobno od wczesnych lat był zafascynowany teatrem, wspólnie z kolegami po lekcjach organizowali amatorskie odtwarzania scen teatralnych, niezapominająca przy tym o młodocianych wygłupach. W 1882 został oskarżony z grupą przyjaciół o rozkołysanie dzwonu wieży Zygmunta. Od dziecka uczy się rysunku i malarstwa. Studiuje pod przewodnictwem Jana Matejki, ówczesnego rektora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jan Matejko zajmuje tę pozycję od 1872 roku – to malarza imponujących scen historycznych.

Młody malarz umiera w wieku 38 lat. Wieszcz pozostawia po sobie ogrom wysiłku literacko—plastycznego. Malarstwo, rysunek, architektura, projektowanie witraży, mebli i wnętrz, konserwacja, typografia, plakat a także dzieła literackie – dramaty i poezje czy tłumaczenia oznaczają twórcę niewątpliwie piętnem wielkości.

Stanisław Wyspiański podróżuje kilkukrotnie do ówczesnego centrum świata artystycznego Europy – wielkomiejskiego Paryża, odbywając w tym czasie podróże po okolicach – w czasie których ma okazję oglądać najwspanialsze witraże średniowiecznych francuskich katedr.

Gustav Klimt odwiedza między innymi włoską Rawennę. Podziwia bogactwo bizantyjskiej sztuki mozaiki – jej złoty blask, prostotę oraz dekoracyjność – która później odbijają się w jego twórczości. 

Joanna Bojarska-Syrek, Wyspiański: Witraże, str. 5, 6, 7, 12

Obaj artyści zostają nierozłącznie związani ze stolicami swoich krajów. Mniej lub bardziej korzystając z przywilejów “Artysty” – pomimo różnej sytuacji materialnej – oboje podróżują, poszukując natchnienia i wytchnienia.

Wydają się podobni. Jednak ich dorobek artystyczny, zdolność tworzenia niezwykłych, emocjonalnych portretów a także sposób patrzenia na otaczającą ich rzeczywistość wynikają ze zdecydowanie odmiennych źródeł.

Wiosną 1895 roku Stanisław Wyspiański pleneruje w podkrakowskich miejscowości: Bielan, Krzemionek, Przegorzał, Zabierzowa. Zbiera i szkicuje rośliny. Poetycko je opisuje. W listopadzie tego samego roku marzy by uciec ze zbyt ciasnego Krakowa. Pisze o chęci wyjazdu do Paryża, gdzie poszukuje inspiracji w rozrywkach kulturowych europejskiej stolicy sztuk – być może również dlatego, że Paryż pozornie pozbawiony jest napiętej sytuacji politycznej obecnej w nieistniejącej Polsce.

Spaceruje po bulwarach wzdłuż Sekwany i­ być może delektuje się widokiem świata daleko innego niż ten znany z rodzinnego Krakowa. Od sześciu lat miasto ma nowy symbol – powstałą na potrzeby Wystawy Światowej wieże autorstwa Gustave Eiffela.

Stanisław Wyspiański. Artysta i wizjoner. Luba Ristujczina, str. 96

W tym samym roku Gustaw Klimt tworzy podstawy swojej sztuki, być może przeczuwający nadchodzące zmiany i konieczności powstania Wiedeńskiej Secesji, oficjalnie rozpoczynającej swoją działalność 3 kwietnia 1897 roku. Stworzony przez artystę plakat ogłaszający pierwszą wystawę malarstwa secesyjnego przedstawia postać spoglądającą w pustkę.

[edit: 20.02.2026]
Być może pierwowzorem przedstawienia był obraz z 1637 roku, autorstwa francuskiego akademika Nicolas Poussin – Et in Aradia Ego.

Tragedie życiowe oraz dynamiczny rozwój kariery stają się nie do wytrzymania. Austriak nie unika spotkań towarzyskich, nie wiedzie jednak rozbuchanego życia towarzyskiego na wiedeńskich salonach gdzie odbywały się istotne spotkania środowisk artystyczno-intelektualnych. Poszukuje wytchnienia. Przemawia tworząc portrety, polichromie oraz wydawnictwo secesyjne «Ver Sacrum» czyli «Święta Wiosna». Nawiązuje do rzymskich rzeźb i antycznych wyobrażeń. Rozwija secesyjne linie a w sztuce Starożytnej Grecji poszukuje inspiracji do ornamentów.

Sytuacja Austriaka zmienia się dopiero w 1898 roku, gdy zaczął wyjeżdżać poza miasto. Od tej pory będzie spędzał znaczną część miesięcy letnich oddając się życiu towarzyskiemu oraz własnej twórczości, wykonywanej bez zamówienia. Zdrowie i tężyzna fizyczna były dla niego niezwykle istotne. Być może jako pierwszy Austriak stanie się posiadaczem motorówki. Fascynowało go żeglarstwo i wioślarstwo.

Nad Attersee malarz odnajduje upragnioną ciszę i spokój. Dziś miejsce to pełni rolę największego jeziora rekreacyjnego Austrii. Artysta studiuje naturę – kompozycję drzew, a także kwitnące łąki – pielęgnuje i przedstawia na obrazach własny ogród.

Przedstawienia z tamtych czasów to najlepszy dowód na jego niezwykłe zdolności malarskie – silne kompozycje, intensywne barwy i niezwykła głębia. Bardzo często maluje zamek i zabudowy widoczne na drugim brzegu jeziora. Spędza czas na łódce ze znajomymi.

Często towarzyszy im lornetka.

Wikipedia Link

Obrazy uderzają widza bogactwem kolorów a także graficznością. Plamy barwne nie mają precyzyjnych krawędzi, jedynie delikatne różnice tonalne wyodrębniają płaszczyzny. Artysta studiuje wodę i pojawiające się na niej odbicia – być może w sposób symboliczny wyrażając spokój i niezakłóconą niczym ciszę i harmonię tego miejsca. Obrazy te mają oddziaływać na widza barwą ale także rytmem. Widoczny jest na nich brak zainteresowania nieuchwytnym światłem czy wrażeniowością specyficzną porze dnia. Przedstawiane obiekty, tematy, uchwycone są w sposób ponadczasowy. Artysta nie chwyta momentu ale specyficzny widok, wycinek całości. Pozostają graficznie pozbawione światłocienia.

Zdaje się, że Gustaw Klimt pomija w pejzażach mistyczną symbolikę natury, alegoryczność przedstawień ornamentalnych tak istotnych w jego pracach portretowych. Każdy dotyk pędzla cechuje się równowagą i spokojem. Być może faktycznie poszukuje wytchnienia.

Uważam, że zgoła inne podejście dostrzegamy w pracach Stanisława Wyspiańskiego, którego ujęte w chwili chaty chłopskie zdają się być przedstawieniami pełnymi napięcia i żaru. Kompozycje mają wydźwięk symboliczny, liczy się każdy kolor. Sztuka Polska przemawia innymi symbolami niż akademizm wiedeński.

Jest lato 1900, w Konarach pod Tarnowcem, rodzinnej wsi żony Teodory, Stanisław tworzy impresyjny cykl pasteli. Linie dachów chat, płotów, okien oraz elementy zabudowy zdają się być zespolone z naturą. Być może jedynie kolor wskazuje widzowi gdzie kończy się zabudowa wzniesiona przez człowieka, a zaczyna natura. Chociaż kolory prac mogą wskazywać na sielankę i spokój, linia zdaje się napięta i rozedrgana. 

 Stanisław Wyspiański. Artysta i wizjoner. Luba Ristujczina. str 136, 141

Niewątpliwie twórcy Ci wyrażają podobną myśl – jednak ich otoczenie a także sytuacja polityczna krajów, dla których pozostają artystycznym zwierciadłem jest bardzo różna.

Gustav Klimt umiera w 1918 rok.
Stanisław Wyspiański umiera w roku 1907.

Piszę takie teksty czasami.

Jeżeli brzmi interesująco, możesz zapisać się do Newslettera.
O innych tekstach powiadomię Cię poprzez e-mail.
Może o innych obrazach, o swoich, o historii sztuki.

07.02.2026

Tekst stanowi rozwinięcie eseju powstałego w maju 2025 na zajęcia Agnieszki Goluch “Społeczeństwo i czas wolny w XIX wieku” będącego fragmentem studiów licencjackich Historii Sztuki na Uniwersytecie Warszawskim.

Spórzmy na malarstwo XIX wieku przez pryzmat twórczości dwóch wybitnych postaci z Polski i Austrii.Trwa czas wielkich zmian wynikający z rewolucji przemysłowej.

W strukturze filozofii Starożytnych Greków, sztuka funkcjonuje jako element mający edukować, kształcić społeczeństwo oraz jej moralność.

Od początku renesansu we Włoszech, artyści i myśliciele poszukują podstaw przyszłości w osiągnięciach starożytnych Greków oraz Imperium Rzymu.

Za piękne uznawano właśnie te dzieła, które w sposób świadomy czerpały i nawiązywały do odkrywanych na nowo dzieł przodków – ich proporcji, kompozycji czy tematów.
Można by zaryzykować, że zachwyt ten trwał prawie cztery wieki.

5 stycznia 1896 roku.
Wiedeński dziennik “Die Presse”: Profesor fizyki, Wilhelm Roentgen odkrył rodzaj promieniowania, dzięki któremu stało się możliwe bezinwazyjne obrazowanie ciała ludzkiego.

Inforadiologia.pl Link

Na salonach akademii sztuk pięknych w Europie dominuje malarstwo akademickie. Ulice miast zapełniają się robotnikami. W fabrykach pracuje się po wiele godzin. Powietrze staje się ciężkie. Atmosfera stopniowych zmian bywa nie do zniesienia.

Pęd i rozwój technologiczny, który konstytuuje wiele istotnych momentów w dziejach współczesnego świata jest również punktem zwrotnym, wyczekuje się poprawy warunków. Może wszyskto jakoś się samo ułoży. Następuje powolne odrzucanie tradycji i sposobów myślenia niemieszących się w ramach formułującego się świata opartego na myśli kapitalistycznej.

Artyści poszukują nowych tematów i środków wyrazu. Przyglądają się życiu ludności przybyłej do miast w poszukiwaniu obiecanej pracy i poprawy warunków bytu. Czerpią z tradycji i historii nowoprzybyłych – wieszcząc niejako nadchodzące zmiany społeczne ale także tworząc nowy kierunek rozwoju dla artystycznej bohemy.

Europę XIX-ego wieku dominują wielkie monarchie.
Polska nie pojawia się na mapach.

Niektórzy artyści dostrzegają zmieniającą się panoramę świata. W pejzażach miast i życia codziennego pojawiają się kominy fabryk, rusztowania. Podróżowanie staje się bardziej dostępne dzięki rozwojowi kolejnictwa.

Na dawnych pustkowiach rozciągane są metalowe szyny pędzącego przemysłu.

Liczy się ruch, transport – zarówno towarów jak i ludzi.
Kwitną pierwsze koncepcje przemysłu turystycznego.

Malarstwo pejzażowe rozwija się powoli, nabierając znaczenia dla twórców oraz osób odwiedzających wykwintne salony czy galerie. Być może związane jest to ze zmianami sposobu spędzania wolnego czasu. 

Dopiero za sprawą artystów impresjonistycznych świat malarstwa postrzega pejzaż w sposób bardziej emocjonalny, odrzucając precyzję i znaczenie historycznego, mimetyczno-fantastycznego prezentowania rzeczywistości oraz toposów mitologiczno-antycznych.

Jednym słowem, nie ma miejsce na idealizację.

Rozwija się w pracowni podziwianego przez siebie Hansa Makarta, czołowego artysty Austrii. Tworzy nie tylko dekoracje ścienne ale także plakaty i portrety. Zasłynął właśnie jako malarz portrecista – był najlepiej opłacanym portrecistą swych czasów, wspierany przez rozwijającą się inteligencję żydowską. Współtworzy ruch Secesji Wiedeńskiej, poszukującej ucieczki od konserwatywnych salonów stolicy Austrii.

Ważny staje się ornament.
Nie tylko w malarstwie – w typografii i architekturze.
Dominują formy płynne, roślinne.

Właśnie w latach 60 i 70 rozwija się wiedeńska turystyka rekreacyjna a podróże koleją docierają nad tereny jezior Księstwa Karyntii oraz gór Salzkammergut.

Kontrowersyjny i ceniony twórca rozwija się i dorasta w atmosferze napięć politycznych i potrzeby pielęgnacji tożsamości narodu Polskiego. Jako dojrzały twórca poszukuje i proponuje wizjonerskie spojrzenie na sztukę a także mitologię narodową. Czerpie ze źródeł religijnych i mitologicznych. Jego twórczość stanowi bezcenny punkt, wpisujący się w ruch narodowościowych poszukiwań kultur europejskich. Dziś określany mianem Młodej Polski.

Podobno od wczesnych lat był zafascynowany teatrem, wspólnie z kolegami po lekcjach organizowali amatorskie odtwarzania scen teatralnych, niezapominająca przy tym o młodocianych wygłupach. W 1882 został oskarżony z grupą przyjaciół o rozkołysanie dzwonu wieży Zygmunta. Od dziecka uczy się rysunku i malarstwa. Studiuje pod przewodnictwem Jana Matejki, ówczesnego rektora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jan Matejko zajmuje tę pozycję od 1872 roku – to malarza imponujących scen historycznych.

Młody malarz umiera w wieku 38 lat. Wieszcz pozostawia po sobie ogrom wysiłku literacko—plastycznego. Malarstwo, rysunek, architektura, projektowanie witraży, mebli i wnętrz, konserwacja, typografia, plakat a także dzieła literackie – dramaty i poezje czy tłumaczenia oznaczają twórcę niewątpliwie piętnem wielkości.

Sytuacja Austriaka zmienia się dopiero w 1898 roku, gdy zaczął wyjeżdżać poza miasto. Od tej pory będzie spędzał znaczną część miesięcy letnich oddając się życiu towarzyskiemu oraz własnej twórczości, wykonywanej bez zamówienia. Zdrowie i tężyzna fizyczna były dla niego niezwykle istotne. Być może jako pierwszy Austriak stanie się posiadaczem motorówki. Fascynowało go żeglarstwo i wioślarstwo.

Obrazy uderzają widza bogactwem kolorów a także graficznością. Plamy barwne nie mają precyzyjnych krawędzi, jedynie delikatne różnice tonalne wyodrębniają płaszczyzny. Artysta studiuje wodę i pojawiające się na niej odbicia – być może w sposób symboliczny wyrażając spokój i niezakłóconą niczym ciszę i harmonię tego miejsca. Obrazy te mają oddziaływać na widza barwą ale także rytmem. Widoczny jest na nich brak zainteresowania nieuchwytnym światłem czy wrażeniowością specyficzną porze dnia. Przedstawiane obiekty, tematy, uchwycone są w sposób ponadczasowy. Artysta nie chwyta momentu ale specyficzny widok, wycinek całości. Pozostają graficznie pozbawione światłocienia.

Zdaje się, że Gustaw Klimt pomija w pejzażach mistyczną symbolikę natury, alegoryczność przedstawień ornamentalnych tak istotnych w jego pracach portretowych. Każdy dotyk pędzla cechuje się równowagą i spokojem. Być może faktycznie poszukuje wytchnienia.

Niewątpliwie twórcy Ci wyrażają podobną myśl – jednak ich otoczenie a także sytuacja polityczna krajów, dla których pozostają artystycznym zwierciadłem jest bardzo różna.

Gustav Klimt umiera w 1918 rok.
Stanisław Wyspiański umiera w roku 1907.